Dinsdagavond 9 juni was Artis in Amsterdam de mooie locatie en uitstekende gastheer van ruim dertig DMN leden. Zij hoorden op dit exclusieve ‘voor DMN leden only event’ eerst het boeiende verhaal van directeur Haig Balian om vervolgens via een unieke blik (want na sluitingstijd) achter de schermen van de dierentuin af te sluiten in Micropia. Creative director Mark de Jong van Kossmann.dejong bood daar een interessante inkijk in het ontwerp- en ontwikkelproces van dit nieuwe, succesvolle onderdeel van Artis.

Artis werd afgelopen jaar winnaar van de categorie ‘beste opdrachtgever’ van de Dutch Design Awards. Pieter Aarts, bestuurslid van DMN en tevens jurylid van deze prijs, introduceerde Haig Balian in de klassieke collegezaal die Artis rijk is.
Balian is van huis uit bioloog om via een loopbaan als filmmaker (producent, scenarist) en cultureel ondernemer (exploitant van bioscopen) in 2002 directeur van Artis te worden. Het bleek de eerste baan te zijn waarvoor hij diende te solliciteren. Hij trof de Amsterdamse dierentuin in een niet al te beste conditie aan. Er was na een diep dal rond 1990 (‘Artis bleek technisch failliet’) weliswaar een nieuwe weg ingeslagen, maar er ontbrak samenhang, een duidelijk verhaal en boven alles een overtuigende onderliggende visie.

Bezoekers willen niet meer kijken naar ‘dieren in een hok’ maar hun zintuigen laten prikkelen en meegezogen worden in een ervaring, een aansprekend verhaal

Zo’n visie heeft Haig Balian wel degelijk. In een uur maakte hij DMN deelgenoot van zijn verhaal waarbij hij minder specifiek op het managen van design inzoomde maar vooral de nadruk legde op de basis: een sterke visie door het létterlijk ‘omdenken’ en het kantelen van paradigma’s. Balian denkt om te beginnen vooral in beelden, verhalen en scène’s, en niet – zoals de klassieke bioloog – in individuele objecten, planten of dieren. Dat wil hij ook zijn bezoekers laten ervaren: ‘die willen niet meer kijken naar ‘dieren in een hok’ maar hun zintuigen laten prikkelen en meegezogen worden in een ervaring, een aansprekend verhaal’.

Artis’ missie gaat over natuureducatie en de vraag hoe wij ons als moderne, geïndustrialiseerde samenleving verhouden tot die natuur. Daarom is Haig’s missie elke bezoeker een zo rijk mogelijke ervaring te geven, waarbij naast dieren ook de aanwezige bomen, planten, (monumentale) gebouwen, objecten en aspecten als geluid, belichting en geur onderdeel zijn. Balian: ‘Natuureducatie is veel meer dan simpelweg wat dieren in een hok stoppen. Daarom wil ik emotie, storytelling en dus design inzetten om de bezoekerservaring en beleving maximaal te maken, zowel voor, tijdens als na een (fsyiek) bezoek.’

DMN_artis_03

De inzet van design is daarbij essentieel. Zo doet Haig bijvoorbeeld een beroep op een lichtontwerper die zijn sporen in de opera en het theater heeft verdient. De kunst is om een zo goed mogelijke ‘match’ te maken tussen opdracht en ontwerper. Dat doet Balian daarom samen met een comité van ‘wijze mensen’ (de zogenaamde ‘jour fixe’). Met hen wandelt Haig regelmatig door Artis waarbij op een opbouwende en kritische wijze de bezoekerservaring wordt bekeken. De nadruk ligt daarbij altijd op de vraag: hoe kan het (nog) beter? Kritisch is Artis op de selectie van ontwerpers, zeker als het gaat om gebouwen en objecten: ‘Je bouwt immers vanwege de budgetten voor de lange termijn, dus wat je doet moet je met maximale ambitie doen’. Artis werkt zodoende samen met een breed palet aan ontwerpers en disciplines. Afgelopen jaren werden naast Kossmann.dejong onder meer Van Lennep (huisstijl), Dawn (campagne ‘vergeten dieren’), Fabrique (websites) en Mijksenaar (bewegwijzering) ingezet. Daarbij is de aandacht voor de bezoeker logisch, maar respect voor de dieren essentieel: ‘mensen kun je immers sturen, maar dieren niet.’

Maak het allerkleinste leven van micro-organismen (levens)groot en presenteer het vervolgens groot(s)

Micropia is de nieuwste aanvulling op Artis en vat de filosofie van Balian overtuigend samen. Ook hier lag ‘omdenken’ aan de basis van het concept. ‘Als je het grote (de gehele natuur) klein wil maken om in een dierentuin tastbaar te maken kan het ook andersom’, aldus Mark de Jong van Kossmann.dejong. Mark wist met een overtuigend en radicaal voorstel de bureauselectie te winnen. Het concept van Micropia is simpel: ‘maak het allerkleinste leven van micro-organismen (levens)groot en presenteer het vervolgens groot(s)’.

Een pitch winnen met een sterk concept is stap 1, maar het verhaal van Mark ging vooral over het samenwerkingsproces dat volgde. Chemie, wederzijds vertrouwen en een gezamenlijk commitment van Artis en Kossmann.dejong waren daarin de succesfactoren. En het nodige uithoudingsvermogen: ‘We konden vooraf simpelweg niet weten waar we aan begonnen – zoiets was nog nooit gedaan – dus moesten we het gewoon sámen gaan doen om te ontdekken wat wel en wat niet werkte’. Een ‘agile’ achtige aanpak die ervoor zorgde dat het ‘fuzzy front end’ steeds concreter werd. Meerdere oplossingen werden ontwikkeld om vanwege verschillende redenen verworpen te worden. Maar na acht jaar ontwerpen en bouwen mag het resultaat er zijn.

Micropia biedt zodoende precies wat Haig Balian voor ogen had: het prikkelen van zoveel mogelijk zintuigen zodat de bezoeker mee wordt gezogen in een bijzondere en tegelijk leerzame ervaring. Mark de Jong en zijn team tekenden voor het in meerdere opzichten innovatieve en prijswinnende ontwerp waarin hij probeerde zich bewust niet teveel in de materie te verdiepen: ‘ik blijf met opzet ‘dom’ om zo vooral de ambassadeur van de bezoeker te zijn, zij moeten het immers begrijpen’.
Zo werd 9 juni een lange en interessante avond met mooie verhalen. Drie conclusies konden we trekken uit de verhalen van Haig en Mark: (1) zonder een duidelijke visie red je het niet als organisatie, (2) je ontwikkelt nieuwe concepten met respect voor de inbreng van échte (‘de beste’) specialisten, en (3) je komt alleen verder door intensief samen te werken, te delen en voortdurend van elkaar te willen leren: dat moet je met alle betrokkenen durven aangaan.

Met veel dank aan Haig Balian, Marjolein Drenth en Laura Linschoten (Artis) en Mark de Jong en Ellen Schindler (Kossmann.dejong)

Verslag: Pieter Aarts (DMN)